Tâm lý học về quyền riêng tư.

Có lẽ có rất nhiều người đang tìm sự riêng tư cho chính mình, đây là một vấn đề mang tính toàn cầu, khi mà internet và công nghệ – một thời được xem là công cụ của tự do và dân chủ, lại trở thành một hệ thống giám sát khổng lồ và không khoan nhượng.

Đôi khi trong những cuộc tranh luận về quyền riêng tư, ta đôi khi nghe được những luận điểm rằng:

thật ra cũng chẳng có gì quan trọng nếu bị giám sát và theo dõi như vậy, bởi vì chỉ có những người làm việc xấu mới muốn giấu diếm và chỉ họ mới quan tâm đến sự riêng tư mà thôi.

Những quan điểm này được nêu lên ngay cả với những người phản đối sự giám sát riêng tư.

Quan điểm này xuất phát từ giả định rằng trên thế giới có 2 loại người, người tốt và người xấu. Người xấu là người đang làm những chuyện mờ ám, như âm mưu tấn công khủng bố, tội phạm hoặc chống đối chính quyền chẳng hạn,… nên họ muốn giấu diếm điều họ đang làm, họ bảo vệ sự riêng tư của họ để người khác không biết.

Ngược lại, người tốt là những người đi làm, về nhà, chăm sóc con cái, xem tivi. Họ dùng Internet không phải để âm mưu khủng bố đánh bom mà là để xem tin tức hay trao đổi công thức nấu ăn hoặc để cho con cái họ chơi game…, và những người này không làm gì sai nên chẳng có gì để giấu diếm và cũng có lý do gì để sợ việc chính quyền muốn giám sát họ.

Nhưng, những người đưa ra luận điểm trên thật sự lại tự đưa mình vào một hành động cực đoan, và nó vô tình chống lại chính bản thân của họ. Đôi khi điều mà họ thực sự muốn nói là, “Tôi muốn để cho bản thân thành một người vô hại, không đe doạ ại và không đáng để bị chú ý, và tôi không hề sợ chính quyền biết tôi đang làm gì nguy hiểm tới họ.”

Năm 2009 với CEO lâu năm của Google, Eric Schmidt, người mà khi được hỏi về việc  công ty anh ấy đã xâm phạm quyền riêng tư của hàng triệu người trên thế giới, Ông đã trả lời rằng: “Nếu bạn đang làm gì mà không muốn người khác biết, thì có lẽ bạn không nên làm gì thì hơn.”

Để giải thích vì sao nó cực đoan, chúng ta hãy thử phân tích về nó xem. Thứ nhất là, những người mà họ nói rằng, họ cho rằng quyền riêng tư không thật sự quan trọng. Đó là một câu nói dối, hoặc những người đó không biết họ đang nói gì.

Làm thế nào chúng ta biết họ không nghĩ như vậy? Khi họ nói rằng quyền riêng tư không quan trọng thì chúng ta nên nhìn vào hành động của họ.

Những người đó thường thì họ sẽ tìm mọi cách để bảo vệ sự riêng tư của họ. Họ đặt mật mã cho email và cho các tài khoản mạng xã hội, họ khóa cửa phòng ngủ và phòng tắm, làm mọi cách để ngăn cản người khác tiến vào khu vực họ xem là riêng tư và biết được điều mà họ không muốn người khác biết.

Một ví dụ nữa có thể kể đến là ông chủ của Facebook – Mark Zuckerberg, trong cuộc phỏng vấn năm 2010 đã tuyên bố rằng sự riêng tư đã không còn là một “chuẩn mực xã hội” nữa. Nhưng, năm ngoái, Mark Zuckerberg và vợ mới cưới không chỉ mua một căn nhà để ở mà còn mua luôn cả 4 căn nhà liền kề ở Palo Alto tổng cộng hết 30 triệu đô la chỉ để bảo đảm họ có khu vực riêng tư qua đó không cho người khác theo dõi những việc họ làm trong đời tư của họ.

Năm 2011 Mark du lịch đến Việt Nam, anh ta thuê hẳn 2 chiếc trực thăng đi riêng, không cho báo chí tiếp xúc, chụp ảnh… để chỉ có được đến sự riêng tư cùng vợ mình.

Khi có quan điểm nói rằng “Tôi không mấy quan tâm đến việc xâm phạm quyền riêng tư vì tôi không có gì phải che giấu cả.”  Điều chắc chắn là họ không muốn người khác biết tất cả mật khẩu của những tài khoản của họ, họ không muốn nhiều người biết về những email riêng tư, email công việc, những tin nhắn trò chuyện, …..tất cả những hoạt động của họ.

Thế thì tại sao nhỉ? Tại sao có sự khác nhau giữa lời nói và hành động như vậy ?

Đó là vì, chúng ta là con người, cho dù chúng ta nói ngoài miệng không xem trọng sự riêng tư, nhưng theo bản năng chúng ta luôn nhìn nhận tầm quan trọng sâu xa của nó. Thực tế là con người, chúng ta là động vật xã hội, có nghĩa là chúng ta có nhu cầu cho người khác biết chúng ta đang làm gì, nói gì, nghĩ gì, đó cũng là nguyên nhân chúng ta muốn đưa thông tin của mình lên mạng.

Một điều khá quan trọng liên quan đến ý nghĩa về một con người tự do và trọn vẹn là có một nơi mà chúng ta có thể tới để tránh sự nhòm nghó và phán xét của người khác. Đó là lý do vì sao chúng ta tìm kiếm điều đó, tất cả chúng ta ( không chỉ phần tử khủng bố và tội phạm) đều có những thứ cần phải che giấu. Có rất nhiều thứ chúng ta nghĩ và làm mà chúng ta sẵn sàng kể với bác sĩ , luật sư, bác sĩ tâm lý, hoặc vợ/chồng chúng ta hoặc bạn thân của chúng ta như sẽ thấy xấu hổ nếu phải nói ra bên ngoài.

Chúng ta suy xét từng ngày từng giờ về những thứ chúng ta nói, nghĩ hay làm mà có thể cho người khác biết, và những thứ khác mà không muốn cho bất cứ ai biết. Mọi người đều dễ dàng nói rằng họ không quan tâm đến sự riêng tư, nhưng hành động của họ lại phủ nhận điều họ nói. Đó là lý do vì sao sự riêng tư luôn được đòi hỏi một cách tự nhiên và rộng rãi. Nó không chỉ là một hoạt đông theo phản xạ như hít thở hay uống nước.

Khi chúng ta trong một tình huống mà ở đó chúng ta đang bị theo dõi, nhòm ngó, hành vi của chúng ta sẽ thay đổi đột ngột. Điều này là một thực tế về bản chất con người mà đã được nhìn nhận trong khoa học xã hội, trong văn học và tôn giáo, và trong các lĩnh vực khác.

Có rất nhiều các nghiên cứu tâm lý chứng minh rằng, khi một ai đó biết họ bị theo dõi, thái độ mà họ thể hiện sẽ trở nên tuân thủ và chấp hành hơn rất nhiều. Sự xấu hổ của con người là một động lực mạnh mẽ, cũng như ước muốn tránh không bị xấu hổ. Đó là nguyên nhân tại sao khi bị theo dõi, họ sẽ đưa ra các quyết định không phải là của họ mà là theo sự kỳ vọng của những người khác hoặc sự bắt buộc của chuẩn mực xã hội.

Nhận thức này được tận dụng mạnh mẽ nhất vào khoảng thế kỷ 18 bởi nhà triết học Jeremy Bentham, người đã giải quyết một vấn đề quan trọng trong thời kỳ công nghiệp, khi, lần đầu tiên, các định chế xã hội đã trở nên quá lớn và tập trung mà đến nỗi không thể theo dõi được và vì thế không thể kiểm soát được từng cá nhân của họ, và giải pháp mà ông đã đề ra là môt thiết kế kiến trúc lúc đầu chỉ định để triển khai tại các nhà tù mà ông gọi là nhà tù xây tròn.

Kiến trúc tiêu biểu của nhà tù này là tòa tháp lớn-nơi dành cho những giám thị trại giam, ở ngay vị trí trung tâm nơi mà bất cứ ai kiểm soát nhà tù có thể nhìn thấy những tù nhân bất cứ lúc nào, mặc dù họ không thể quan sát hết mọi người mọi lúc mọi nơi. Nhưng điểm mấu chốt của thiết kế này là những tù nhân luôn luôn có thể nhìn vào trong tháp, ngược lại những người đứng trong tháp này luôn có thể nhìn bất cứ nơi nào trong nhà tù. Và vì thế những tù nhân không biết họ có đang bị giám sát hay không.

Điều làm ông hứng thú nhất đối với khám phá này đó là những tù nhân luôn cảm thấy họ bị theo dõi bất cứ lúc nào, điều này trở thành động lực cơ bản để họ nghe lời và tuân thủ quy định.

Nhà triết học thế kỷ 20 Michel Foucault đã nhận ra rằng mô hình này không chỉ có thể dùng cho nhà tù mà còn có thể cho các định chế khác cần kiểm soát hành vi con người như: trường học, bệnh viện, nhà máy, cơ quan.

Và ông ấy cho rằng nguyên lý này chính là cách thức kiểm soát xã hội chủ yếu dành cho các xã hội phương Tây hiện đại, khi mà không cần đến các vũ khí công khai của chế độ độc tài – bằng trừng phạt, giam giữ hay thủ tiêu các phần tử chống đối, hay dùng luật pháp để khuất phục một đảng phái – bởi vì sự giám sát toàn diện tạo nên một nhà tù trong tinh thần, nó trở nên khôn khéo hơn và lại mang đến hiệu quả tốt hơn việc tăng cường tuân thủ các quy tắc xã hội, các chuẩn mực xã hội, hay việc sử dụng vũ lực.

Tác phẩm văn học tiêu biểu nhất về giám sát sự riêng tư là tiểu thuyết 1984 của George Orwell Thực tế, mỗi khi bạn đề cập đến nó khi tranh luận về giám sát, người ta lập tức gạt bỏ nó bởi vì không thích hợp, và họ nói thế này, “Ồ, trong “1984”, người ta bị giám sát cả khi ở nhà, bị giám sát bất cứ lúc nào, nên nó chẳng liên quan gì đến điều mà chúng ta đang nói cả.” Đây là một hiểu lầm cơ bản về lời cảnh báo mà Orwell đưa ra trong “1984”. Ông đưa ra lời cảnh báo về sự giám sát không phải tất cả mọi người vào mọi thời điểm, nhưng ở đó người ta lại cho rằng họ có thể bị giám sát bất cứ lúc nào. Người phát ngôn của Orwell, Winston Smith, mô tả hệ thống giám sát mà họ từng gặp: “Chắc chắn không có cách nào để biết bạn có đang bị theo dõi hay không.” Ông nói tiếp, “Họ luôn có thể quan sát bạn nếu họ muốn. Bạn phải sống, và đúng là bạn sống, quen dần đến trở thành bản năng, luôn cho rằng mỗi âm thanh mà bạn phát ra đều có người nghe và ngoại trừ trong bóng tối mỗi hành động đều bị dò xét kỹ lưỡng.”

Các tôn giáo Abraham thừa nhận rằng có một lực lượng toàn năng, vô hình, bởi vì sự thông thái của nó, luôn theo dõi điều bạn đang làm, nghĩa là bạn không bao giờ riêng tư, đây là nhân tố quyền lực thúc đẩy tuân theo tôn giáo.

Có môt điều dường như khác thường cuối cùng mà họ đều đạt được, họ nhận ra là một xã hội mà trong đó mọi người bị theo dõi toàn bộ thời gian là xã hội tạo nên sự chấp hành, tuân thủ, khuất phục, đó là lý do mỗi nhà độc tài, từ công khai cho đến khéo che giấu nhất, đều muốn xây dựng hệ thống như vậy.

Ngược lại, sự riêng tư là một điều quan trọng, sự riêng tư là năng lực để đi đến một nơi mà ở đó chúng ta có thể suy nghĩ, giao tiếp, trò chuyện mà không chạm phải ánh mắt đánh giá của người khác, nơi khởi nguồn sự sáng tạo, khám phá những cái mới và là nơi tồn tại của những quan điểm bất đồng.

Và đó là lý do tại sao, khi chúng ta cho phép một xã hội tồn bởi sự giám sát thường xuyên, chúng ta cho phép bản chất tự do của con người bị tê liệt hoàn toàn.

Cuối cùng, một luận điểm nêu ở đầu bài cũng liên quan đến tư duy này, quan điểm cho rằng chỉ có người làm việc xấu mới có thứ cần phải che giấu và mới quan tâm đến sự riêng tư, nó có thể suy ra rằng chỉ những người tìm kiếm sự riêng tư, mới là người xấu. Nó đã tạo ra những thông điệp hết sức nguy hiểm.

Đây là một luận điểm mà chúng ta cần phải tránh xa, điều quan trọng nhất là khi bạn nói, “ai đó đang làm việc xấu,” có thể ý bạn là âm mưu tấn công khủng bố hay tội phạm bạo lực, một khái niệm hết sức hạn hẹp, nó xuất phát từ những chính quyền độc tài khi họ đề cập đến “làm việc xấu”. Đối với họ (những chính quyền độc tài), “làm việc xấu” nghĩa là làm những việc chống đối đáng kể đến việc thực thi quyền lực của họ.

Một điều tai hại khác còn nguy hiểm hơn nếu chấp nhận tư duy này, đó là có một sự mặc cả ngầm mà những người đồng ý với tư duy này đã chấp nhận, sự mặc cả ngầm này như sau: Nếu bạn sẵn sàng khiến cho bản thân đủ vô hại, không mang tính đe dọa đối với người có quyền lực chính trị, chỉ khi đó bạn mới được giải phóng khỏi những theo dõi giám sát. Chỉ có những phần tử chống đối, thách thức quyền lực, mới phải lo lắng điều đó.

Có các nguyên nhân mà chúng ta cũng nên tránh xa luận điểm này. Ngay bây giờ có thể chúng ta không có hành vi đó, nhưng có thể sẽ nghĩ đến nó tại một thời điểm trong tương lai. Ngay cả khi bạn quyết định rằng bạn không bao giờ muốn chống đối, sự thật là có những người có thể và sẵn sàng thách thức những người có quyền lực – phe đối lập, phóng viên, nhà hoạt động và những người khác – họ có thể mang điều tốt đến cho chúng ta và cần phải được bảo vệ.

Một điều nữa quan trọng không kém, đó là thước đo sự tự do của mỗi xã hội không phải ở việc nó đối xử thế nào với các công dân nghe lời, mà là cách nó đối xử với phe đối lập và những người có ý kiến bất đồng.

Hệ thống giám sát toàn diện của những chính quyền độc tài đàn áp tự do của chúng ta theo mọi cách. Nó khống chế mọi lựa chọn hành vi của chúng ta, mà ta lại không biết điều đó đang diễn ra. Nhà hoạt động xã hội chủ nghĩa nổi tiếng Rosa Luxemburg từng nói, “Người không di chuyển sẽ không nhận thấy xiêng xích trên thân thể họ”. Người ta có thể cố gắng khiến cho sợi dây xích giám sát toàn diện trở nên vô hình và không thể phát hiện, nhưng sự kiềm hãm của nó trên mỗi chúng ta không hề nhẹ đi chút nào.

Glenn Greenwald là nhà báo đã làm nhiều nhất để vạch trần và giải thích các tập tin Edward Snowden.

Ông là một người ủng hộ tiếng nói cho tự do dân sự khi đối mặt với chủ nghĩa độc tài sau vụ 11/9

Kể từ khi Snowden công khai những dữ liệu của mình, Greenwald tiếp tục tranh luận công khai về sự giám sát và riêng tư cả trên truyền thông.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.